Chik matiyo mag betri mag kano teko
Anbetri ma kano tekoen gimoro ma loko kendo kano teko e kind teko mar stima kod teko mar kemikol. E kinde mar golo stima, teko mar kemikol iloko achiel kachiel obed teko mar stima; e kinde ma ichajo, teko mar stima iloko kendo obed teko mar kemikol mondo orit. Elektrod ma nigi ber kod marach ma ni e betri olosi gi gik mopogore opogore. Ka ng’ato oketo ng’injo achielno, ng’injo ariyogo duto biro keto nyalo mar ng’injo maggi, kaka onyis gi ABCD ma otur e ranyisi mar 1-4 (kar ma ni e kind ng’injo ma nigi rangi ma ng’injo kod ng’injogo nyiso ng’injo ma nigi ng’injo ariyo ma oseloso). Pogruok ma nitie e kind nyalo mar stima ma nigi teko maber kod ma okber, e ma kelo teko mar stima ma betri nigo (EMF) E.

Goro mar 14 Goro mar chik mar tiyo mar betri ma kano teko
Ka elektrod mabeyo kod ma okbeyo oriwre gi ting’ ma oko, gik ma nigi elektrod mabeyo yudo elektron kendo gikalo e dwoko mar dwoko piny, ma kelo polarizasion mar katod, ma miyo elektrod maber bedo piny; gik ma nigi elektrod ma ok ber weyo elektrod kendo okalo e ng’wech mar oksidason, ma kelo polarizasi mar anodik, ma miyo elektrod ma ok ber bedo gi teko. Ka ng’ato otiyo gi sakiut ma oko, elektron ng’ado kowuok e elektrod ma ok ber nyaka e elektrod ma nigi rach, omiyo yo ma sani dhigo wuok e elektrod ma nigi rach nyaka e elektrod ma nigi rach. E elektrolait, ng’ado chaja timore kokalo kuom wuoth mar ion, omiyo yo ma sani luwo e sakiut ma iye wuok e elektrod ma ok ber nyaka e elektrod ma nigi ber. E chal mar ng’ado betri, ng’eny mar nyalo mar betri inyiso gi laini ma otur A’B’C’D’ e ranyisi mar 1-4. Gik moko duto ma timorego loso ng’injo ma oum chuth, ma miyo gik ma timore e oksidason kod dwoko piny e elektrod dhi nyime ma ok orum, ma miyo ng’injo ma ng’injono dhi nyime dhi nyime. Ka betri tiyo, gik ma kelo teko mar stima e elektrod iluongo ni gik ma kelo teko mar stima, to gik ma timo gik ma kamago iluongo ni gik ma tiyo.

Yo ma betri chajogo en yo ma opogore gi yo ma igologo betri. E kinde ma ichajo, oksidason timore e elektrod ma nigi ler maber, to dwoko piny timore e elektrod ma nigi ler marach; e kinde marom, yo ma ions ma ni e elektrolait wuothogo opogore gi yo ma ng’ato nyalo ng’adogo e kinde ma ng’ato ogoloe, kendo dwarore ni ng’ato oyud teko ma oko ma ng’ato nyalo ng’adogo teko mar betri mondo odhi nyime gi ng’ado yo mar loko kemikolni, kaka onyis gi laini ma otur A”B”C”D” e ranyisi mar 1-4.
Mondo okony loko teko mar kemikol obed teko mar stima, yo ma redox timore e betri ma kano teko opogore ahinya gi yo ma pile pile ma redox timogo. E betri, yore mag ketho elektron (oksidason) kod yudo elektron (reduksion) nyaka pogore e kuonde mopogore opogore. Bende, elektron nyaka ng’ad kokalo kuom sakiut ma oko ka gik ma tiyo e pinyno timo gik moko. Gik ariyo madongogi keto pogruok e kind yo ma redox tiyo e iye mar betri gi gik ma pile ma pile ma timore e kemikol kod gik ma timore e sel matindo e gik ma kelo ng’injo mag kemikol mag stima.
Gik ma olosi mag betri ma kano teko
Betri ma rito teko onego obed gi gik ang’wen madongo: gik ma nyalo keto teko, gik ma keto teko, gik ma pogo teko, kod gik ma keto teko e betri.

elektrod
Elektrod, kaka gik madongo mag betri, opogore obed elektrod mabeyo kod ma okbeyo, ma thothne oting’o gik ma tiyo kod gik ma nyalo tero ler. E kindgi, gik ma tiyo kelo teko mar stima kokalo kuom gik ma kemikol timo e kinde ma betri ogolo teko, kendo gin gik madongo ma ng’ado kaka betri tiyo. Gik ma tiyo thothne gin gik ma tek, to bende ginyalo bedo kaka gik ma ng’ich kata gas.
Gik ma tiyo nigi teko maduong’ ahinya e tije duto mag betri, kendo kuom mano, giduto gin gi dwaro maluwogi mag tiyo: 1 Gik ma nigi elektrod maber onego obed gi nyalo maduong’, to gik ma nigi elektrod marach dwaro ni orit nyalo matin, mondo gine ni betri nyalo kelo teko maduong’ mar stima; Gik ma tiyo nyaka bed gi nyalo maber mar dwoko gik moko e yor stima, tiende en ni onego gibed gi nyalo mar timo gik moko mayot e yore mag redox; Gik ma tiyo dwaro bedo gi nyalo ma malo mar ng’ato ka ng’ato kaluwore gi pek kod kwan; Gik ma tiyo nyaka bed gi nyalo maber mar kemikol e gik ma kelo stima, kendo kwan mar gik ma ng’ato nyalo ng’ado e iye onego obed matin kaka nyalore; Gik ma tiyo onego obed gi nyalo maduong’ mar tero gik moko mag elektronik; Kaluwore gi ng’eyo mar weche yuto kod dongruok ma nyaka chieng’, gik ma nyalo tiyo maber onego obed gik ma ng’eny kendo ma ok oting’o pesa mang’eny e piny; Gik ma tiyo bende onego obed ma ok nyal kelo hinyruok ne ngima dhano kod alwora.
Kaka ng’ato nyalo chopo dwaro duto ma osewach malo kanyo kuom gimoro makende ma tiyo, en gima tek ahinya; kuom mano, dwarore ni ng’ato opar matut sama oyiero gimoro ma tiyo. Kuom sani, gigo matiyo godo ahinya e loso katod gin oksijen mag chuma, kaka oksijen mar led, daiokside mar manganese, kod oksijen mar nikel, kaachiel gi oksijen mawuok e kor lwasi. Kuom gik ma itiyogo gi anode, ihero chuma mopogore opogore ma nyalo ketho kemikol, kaka zinc, lead, kadmium, chuma, lithiam, kod sodium.
Tich mar ng’injo ma tero ler en tudruok gi gik ma tiyo gi sakiut ma oko kendo neno ni ler opogore opogore. Bende, ochung’ ne gik ma tiyo. Oboke maber mar tero ler onego obed gi teko maber ahinya mar masin, nyalo mar kemikol ma malo, nyalo matin mar geng’o ler, kod nyalo maber mar timo gik moko.

gik mag stima
Tich maduong’ mar elektrolait en neno ni ion tero maber e kind elektrod mabeyo kod ma okbeyo, ka otimo tich mar tero ion. E kinde moko, onyalo bende bedo gi ng’iyo e gik ma timore e piny. Kaka stima ma itiyogo e betri, tije onego ochop dwaro maluwogi: 1 Owinjore obed gi nyalo maber mar kemikol mondo ogeng’ gik madongo mag kemikol mag stima e kind gik ma itiyogo e betri kod gik ma tiyo e kinde ma iketoe, ma miyo betri bedo gi nyalo matin; Owinjore obed gi nyalo maduong’ mar tero stima. Gik ma kelo stima opogore opogore e kind kit betri mopogore opogore, kendo kaka pile, gik ma nigi pi ma nigi asidi, alkali, kata chumbi ma nigi nyalo maber mar tero stima ema iyiero kaka stima. Kata kamano, teknoloji moko manyien mag teko nyalo tiyo kod gik manyien kaka gik ma kelo stima ma ng’ato nyalo ng’ado, gik ma ng’ato nyalo ng’ado gi chumbi ma ng’ato nyalo ng’ado, kata gik ma ng’ato nyalo ng’ado e iye.
bedo mabor
Gima pogo gik moko, ma bende iluongo ni membrane kata gik ma pogo gik moko, iketo e kind gik ma ng’ato nyalo ng’adogo betri maber kod ma ok beyo. Tich mare maduong’ en geng’o tudruok ma achiel kachiel e kind gik ma itiyogo e loso gik moko, ma nyalo miyo gik ma itiyogo obed matin. Gik madongo ma dwarore mondo gik ma pogo ji otim maber gin kaka: 1 bedo gi gik mabeyo ma geng’o gik ma nyalo ketho gik moko e iye; bedo gi nyalo matin mar geng’o ng’ado ion e ng’wech mar elektrolit, ma miyo ng’wech ma iye mar masin duto bedo matin kendo dwoko piny ahinya ng’wech mar teko e bwo gik ma ng’ato nyalo ng’ado e piny ma nigi ng’wech ma malo -; bedo gi nyalo maber mar kemikol, ma nyalo geng’o ng’injo mag elektrolait kod gik ma kelo redox mag gik ma tiyo gi elektrod; bedo gi teko moromo mar masin kod nyalo mar geng’o ng’injo mondo ogeng’ maber dongruok mar dendrite kendo ogeng’ gik matin ma tiyo mondo kik odonj e del;
Gik ma pile ma itiyogo e pogo gin kaka otas mar pamba, otas mar lum, plastik ma nigi ng’injo matindo, raba ma nigi ng’injo matindo, selulos ma nigi pi, nanga mar nailon, kod fiber mar kiyo, kod mamoko.

Keso mar betri
Kas mar betri, ma bende iluongo ni kontena mar betri, en kit betri kende ma nitie e betri ma nigi teko ma elektrod mar zinc bende tiyo kaka kas mar betri. Kaka ng’ato nyalo ng’eyo, kit betri mamoko temo tiyo kod gik moko makende mondo oketgi e gik ma oko moloyo gik ma tiyo. Kaso maber mar betri onego obed gi gik mabeyo ahinya mag mekanik, onyalo geng’o ng’injo kod ng’injo, odong’ motegno e piny ma ng’ich ahinya, kendo onyalo geng’o ng’injo ma wuok kuom gik ma ng’injo. E tim, gik moko kaka chuma, plastik, kod raba matek itiyogo ahinya kaka gik ma itiyogo e keto betri nikech ber ma giyudo.
